Leader
Leader
09 شهریور 1393 ساعت 02:27

خانه درباره ما ارسال سوال Rss ارتباط با ما

فرهنگ عاشورا در سیره معصومین(ع)

 

معنى فرهنگ:
آداب و عادات و اندیشه‏ها و اوضاعى که گروهى در آن شرکت دارند، فرهنگ نامیده مى‏شود که از نسلى به نسل دیگر انتقال مى‏یابد. زبان و وسیله‏هاى نمادین دیگر عوامل اصلى انتقال فرهنگ است؛ در عین حال ممکن است‏بسیارى از رفتارها و عادات و رسوم تنها از طریق تجربه حاصل گردد.
اصولا هر جامعه‏اى براى خود روش و اسوه ویژه‏اى از کلیات فرهنگى و رفتارى دارد که امور ضرور انسانى مانند سازمان اجتماعى، دین، حقیقت‏جویى، ساختمان سیاسى، نحوه تفکر، مؤسسات اقتصادى و فرهنگ مادى آن را به وجود مى‏آورد.
از آغاز پیدایش بشر فرهنگ مایه تمایز هر گروه از گروه دیگر بوده است درجه پیچیدگى سازمانهاى فرهنگى یکى از ابزارهاى تشخیص جامعه‏هاى متمدن از جامعه‏هاى ابتدایى است. «فرهنگ‏» به معنى تعلیم و تربیت، نیز به کار رفته چنانچه در شعر فردوسى آمده است:

تو دادى مرا فر و فرهنگ و راى  ***  تو باشى به هر نیک و بد رهنماى

عاشورا کدام روز است؟
در کتابهاى لغت چنین آمده است: عاشورا با (الف مقصوره) و عاشوراء با (الف ممدوده) را روز دهم و بعضى روز نهم دانسته‏اند. زهرى گفته است جز در چند مورد، اسمى که بر وزن فاعولاء باشد شنیده نشده. (۱)
از ابن‏بزرج نقل است که: «ضاروراء» به معنى «ضرا» (سختى) و «ساروراء» به معنى «سرا» (گشایش و شادمانى) و «دالولا» به معنى «دلال‏» به کار رفته است.
صاحب مجمع‏البحرین در این‏باره گفته است: «عاشورا یک نام اسلامى است و آن روز دهم محرم است و گاهى الف بعد از عین حذف مى‏گردد و «عشورا» تلفظ مى‏شود». (۲)
و نیز گفته‏اند که عاشورا کلمه‏اى است عبرى و معرب «عاشور» که دهم تشرى یهود باشد که روزه آن روز «گپور» [کفاره] است و چون آن روز را به ماههاى عربى انتقال دادند، روز دهم اولین ماه تازیان شد.
چنانچه در ماههاى یهود هم در اولین ماه و روز دهم است. (۳)
روایات جعلى در مورد عاشورا
از امور مسلم تردیدناپذیر و مورد اتفاق تمام فرق اسلامى این است که حضرت امام حسین‏علیه‏السلام بى‏نهایت مورد علاقه و محبت‏خاص جد بزرگوارش پیامبر اکرم‏صلى الله علیه وآله بوده است و اظهار این موضوع از روایات فراوانى که تواتر معنوى دارد ثابت مى شود. (۴)
گروه کثیرى از محدثان اسلامى نقل کرده‏اند که پیامبرصلى الله علیه وآله فرمود: «حسین از من و من از حسینم. خداوند دوست دارد کسى را که حسین را دوست‏بدارد». (۵)
در محاوره عربها این چنین است که وقتى مى‏خواهند بین خود و دیگرى کمال الفت و یگانگى و شدت ارتباط و دوستى را بفهمانند آن تعبیر را به کار مى‏برند و مى‏گویند: «فلان کس از من و من از اویم‏» چنانچه وقتى مى‏خواهند نفرت و بیزارى خود را نسبت‏به دیگرى اظهار کنند، مى‏گویند: «من از او نیستم و او از من نیست‏» شاعر گفته است:
ایها السائل عنهم و عنى لست من قیس و لاقیس منى
پس تعبیر «حسین منى و انا من حسین‏» یا شبه آن تعبیر مانند «حسین منى و انا منه‏» بر محبت‏شدید و اتصال و علاقه تام بین پیامبرصلى الله علیه وآله و فرزند گرامى‏اش دلالت مى‏کند. و نیز قسمت اول حدیث «حسین منى‏» ارتباط و اتصال جسمى و قسمت دوم آن «و انا من حسین‏» ارتباط معنوى را مى‏رساند. توضیح آن که «حسین منى‏» مى‏فهماند که امام، پاره تن پیامبر است و به لحاظ مادى به آن حضرت انتساب دارد و «انا من حسین‏» مى‏فهماند که اگر فداکارى و ایثار و از خودگذشتگى آن جناب نبود، زحمات پیامبرصلى الله علیه وآله به هدر مى‏رفت و اثرى از اسلام باقى نمى‏ماند.
در روایات فراوانى آمده است که پیامبرصلى الله علیه وآله آن حضرت را مى‏بوسید و هر وقت او و برادرش امام حسن‏علیهماالسلام را مى‏دید و مناسبت اقتضا مى‏کرد، با آنان به مداعبه و ملاعبه مى‏پرداخت. عده‏اى از راویان نقل کرده‏اند که رسول خدا یک دست را بر قفا و دست دیگر را بر زنخ فرزندش حسین‏علیه‏السلام قرار مى‏داد و دهان بر دهانش مى‏گذاشت. (۶) و در برخى از روایات است که پیامبرصلى الله علیه وآله درباره امام حسین‏علیه‏السلام فرمود: «فداى کسى بشوم که فرزندم ابراهیم را فداى او کردم‏». (۷)
از آنچه به اختصار در عظمت و فضیلت‏سرور شهیدان حسین بن على‏علیه‏السلام بیان داشتیم و نیز از آنچه رسول اکرم‏صلى الله علیه وآله در شدت علاقه و محبت‏به فرزند بزرگوارش ابراز داشته، به خوبى درمى‏یابیم که اخبار حاکى از عید بودن روز عاشورا و تبرک جستن در آن روز از قول پیامبرصلى الله علیه وآله دروغ و افتراى محض است. چگونه ممکن است قبول کرد که رسول خداصلى الله علیه وآله روز شهادت ریحانه‏اش (۸) را که مکرر بر مکرر از آن خبر داده (۹) روز جشن و عید اعلام کند. در صورتى که آن حضرت به یاد آن روز گریه مى‏کرد.
روایات صحیح که در کتب اهل سنت نیز نقل شده بر گریستن رسول خداصلى الله علیه وآله به خاطر شهادت فرزند فداکارش دلالت دارد.
از ام‏الفضل بنت‏حارث روایت کرده‏اند که او گفت: ... من حسین‏علیه‏السلام را در دامن پیامبرصلى الله علیه وآله گذاشتم. لحظه‏اى گذشت که ناگهان اشک از چشمانش فرو ریخت. گفتم یا نبى‏الله پدر و مادرم قربانت گردد چه شده؟! فرمود: جبرئیل آمد و خبر داد که امتم این پسرم را به زودى مى‏کشند! گفتم همین پسر را؟! گفت: آرى. (۱۰)
لازم است مسلمین از دسایس بنى‏امیه برحذر باشند، و به رسول خداصلى الله علیه وآله اقتدا کنند (۱۱) و او را اسوه و مقتداى خویش قرار دهند. از اعمال و رفتار و گفتار آن پیشواى عظیم‏الشان پیروى نمایند و بر اثر روایاتى که در زمان سلطنت‏بنى‏امیه درباریان جعل نموده بودند (۱۲) نباید از روش آن حضرت منحرف شوند که سالروز شهادت فرزند دلبندش را جشن بگیرند و آن روز را روز عید و شادى و مبارک قرار دهند. (۱۳)
بر مسلمانان است که بخود آیند، بیدار شوند، به حقیقت اسلام توجه کنند و بیندیشند تا آنچه را که دشمنان پیامبر و اسلام داخل دین کرده‏اند کنار بزنند و بفهمند که اسلام واقعى کدام است و بر چه محور دور مى‏زند. در هر امرى از امور به دیده انتقاد و تحقیق بنگرند و سرسرى و تقلیدى آن را نپذیرند. (۱۴)
بنى‏امیه با بنى‏هاشم کینه دیرینه داشتند. (۱۵) از طرف دیگر چون منصب شامخ نبوت در خاندان بنى‏هاشم بود و آنان این موهبت و افتخار را برنمى‏تافتند، تا توانستند با اسلام به ضدیت و معاندت پرداختند.
آنها در اصل به اسلام هیچ‏گونه اعتقادى نداشتند. عقاد نویسنده و متفکر شهیر مصرى مى‏گوید: ابوسفیان پس از آن که اسلام آورد غلبه اسلام را غلبه بر خود تلقى مى‏کرد. (۱۶)
هند، مادر معاویه پس از اسلام آوردنش فریاد مى‏زد: چرا جنگ نکردید و از خود و سرزمینتان دفاع ننمودید؟!
ابوسفیان و پسرش معاویه پس از فتح مکه اسلام آوردند. ابوسفیان و خانواده‏اش با دشوارى تمام اسلام را گردن نهادند. بدین معنى که در ظاهر اسلام آوردند و در واقع اسلام را قبول نداشتند. (۱۷) ابوسفیان بر قبر حضرت حمزه‏علیه‏السلام ایستاد و گفت: اى اباعماره بر امارت و فرمانروایى با ما جنگیدى که آن به ما انتقال یافت. (۱۸)
به نظر مى‏رسد معاویه به نبوت پیامبر اسلام‏صلى الله علیه وآله اعتقاد نداشت‏به دلیل آن که عده‏اى از مصریان بر وى وارد شدند و گفتند: «السلام علیک یا رسول‏الله‏» او آنان را از این گفتار منع نکرد. (۱۹)
محققان اهل سنت‏به سندهاى متعدد در تفسیر آیه شریفه «الم تر الى الذین بدلوا نعمت‏الله کفرا»، (۲۰) ذکر نموده‏اند که مقصود دو طایفه تبهکار بنى‏امیه و بنى‏المغیره است. (۲۱)
سیاست‏بنى‏امیه در جهت محو آثار نهضت عاشورا
معلوم است که بنى‏امیه با این پیشینه سیاه و خباثت (۲۲) چون اسلام را با منش و خواسته‏هاى مادى خود موافق نمى‏دیدند به انحا و وسائل گونه‏گون، در تضعیف اسلام و خاندان پیامبرصلى الله علیه وآله که نگهبان و بیان‏کنندگان دستورهاى اسلام و قرآن بودند، کوشیدند از جمله آن که براى پاشانیدن گرد فراموشى به واقعه کربلا و آثار آن به روحانى‏نمایان دربارى دستور دادند که روز عاشورا را، روز جشن و عید و روز بسیار مبارک معرفى کنند! و در این‏باره حدیث جعل نمایند. این حدیثها به گونه‏اى است که هر کس اندکى به آنها توجه کند آشکارا مجعول بودن آنها را مى‏فهمد، مثلا روایت کرده‏اند که چون پیامبرصلى الله علیه وآله به مدینه آمد. دید که یهود روز عاشورا روزه مى‏گیرند آن حضرت از آنان پرسید: چرا این روز را روزه دارید؟ گفتند: چون خداوند فرعون و پیروانش را در این روز غرق کرد و موسى و یارانش را نجات داد. آنگاه پیغمبر فرمود: ما از یهود به موسى سزاوارتریم. و به اصحاب خود دستور داد که آن روز را روزه بدارند.
ساختگى و مجعول بودن این حدیث از دو طریق ثابت است:
الف) بنابر تحقیقى که ابوریحان انجام داده است «این که یهود مى‏گویند خداوند فرعون را در روز عاشورا غرق کرد، خلاف تورات است. زیرا فرعون روز بیست و یکم نیسن که هفتم از ایام فطیر است غرق شد و اول فصح یهود پس از قدوم پیامبرصلى الله علیه وآله به مدینه روز سه‏شنبه بیست و دوم آذار با نهصد و سى‏وسه اسکندرى بود که با روز هفدهم ماه رمضان موافق مى‏شد. روزى که خداوند فرعون را غرق کرد بیست و سوم ماه رمضان مى‏شود، پس براى این روایت وجهى نخواهد بود». (۲۳)
ب) در این روایت آمده است که پیامبر از یهود پرسید که چرا این روز را روزه مى‏گیرید؟ گفتند چون خداوند در این روز فرعون را غرق کرد. ساختگى بودن این روایت از آن جهت آشکار مى‏گردد که در آن نسبت نادانى به نبى بزرگوار اسلام داده شده به گونه‏اى که پس از آگهى یافتن از موضوع و یادآورى یهودیان امرى به فکرش خطور نموده و حکمى بر آن مترتب کرده است! چنان که معلوم است این‏گونه امور از ساحت قدس پیامبرصلى الله علیه وآله به دور است. ابوریحان درباره روز عاشورا و امور مربوط به آن چنین توضیح داده است...
«قتل حسین بن على بن ابى‏طالب‏علیه‏السلام در این روز اتفاق افتاد. و او و یارانش را از راه بستن آب، بر آنان، گذراندن از دم شمشیر، انداختن آتش در خیام حرم، بر نیزه کردن سرها، اسب دوانیدن بر اجساد که در هیچ امتى حتى با اشرار خلق چنین نکرده‏اند، از میان بردند و از این تاریخ، مسلمانان، عاشورا را شوم دانستند. اما بنى‏امیه در این روز لباس نو پوشیدند و زیب و زیور کردند و سرمه به چشم خود کشیدند و این روز را عید گرفتند و عطرها استعمال نمودند و مهمانیها و ولیمه‏ها دادند. و تا زمانى که ایشان بودند، این رسم در توده مردم پایدار بود، حتى این که پس از انقراض ایشان باز هم این رسم باقى ماند ولى شیعیان از راه تاسف و سوگوارى به قتل سیدالشهداء در مدینه‏السلام و بغداد و شهرهاى دیگر گریه و نوحه‏سرایى مى‏کنند و تربت مسعود حسین را در کربلا در این روز، زیارت مى‏نمایند. و چون خبر کشته‏شدن حسین را به مدینه آوردند، دختر عقیل بن ابى‏طالب بیرون آمد و این اشعار را برخواند:
ماذا تقولون ان قال النبى لکم ماذا فعلتم و انتم آخرالامم بعترتى و باهلى بعد مفتقدى نصف اسارى و نصف ضرجوا بدم ما کان هذا جزائى اذ نصحت لکم ان تخلفونى بسوء فى ذوى رحم
ابراهیم‏بن اشتر ناصر و یاور آل رسول‏الله در این روز کشته شد. و مى‏گویند در این روز بود که خداوند توبه آدم را پذیرفت و در این روز بود که کشتى نوح بر جودى فرود آمد. و عیسى‏بن مریم در این روز، زاییده شد. و موسى و ابراهیم در این روز نجات یافتند. در این روز آتش به ابراهیم برد و سلام گردید و در این روز چشم یعقوب بینا شد. یوسف از چاه بیرون آمد. سلیمان از نو به سلطنت رسید. عذاب از قوم یونس برداشته شد. بدبختى و بیچارگى از ایوب مرتفع گشت. دعاى زکریا مستجاب شد و یحیى را به او بخشیدند و گفته‏اند یوم‏الزینه موعد سحره فرعون در وقت زوال این روز بود. و این اتفاقات را که در این روز ذکر نموده‏اند، اگر چه وقوع آن امکان عقلى دارد اما معلوم است که ناقلان آنها دسته‏اى از عوام محدثان بوده‏اند. و یا آن که خواسته‏اند با اهل کتاب (۲۴) مسالمت کنند.»
ابوریحان به جهت‏حسن ظن یا به جهات دیگر وانمود نکرده که این‏گونه روایات مجعول است. بلکه گفته است ناقل آن روایات عوامند یا براى مسالمت‏با اهل کتاب آنها را نشر داده‏اند، در هر صورت نتیجه همان است که آن روایتها عارى از حقیقت است.
بسیار مناسب است که آنچه را امام صادق‏علیه‏السلام در این‏باره بیان فرموده است نقل کنیم: عبدالله‏بن فضل‏بن هاشمى گفت: «به امام صادق‏علیه‏السلام عرض کردم چگونه عامه (مردم) روز عاشورا را روز برکت نامگذارى کرده‏اند؟ در این هنگام آن حضرت گریه کرد. سپس فرمود: وقتى که (امام) حسین‏علیه‏السلام کشته شد، مردم در شام، به یزید تقرب مى‏جستند و حدیث جعل مى‏کردند. و اموالى به عنوان جایزه دریافت مى‏نمودند، از جمله امور مجعوله این بود که این روز را روز برکت (و سرور) اعلام داشتند، تا مردم از جزع و گریه و مصیبت و اندوه به شادى و خوشحالى و تبرک جستن بپردازند و به آن سرگرم باشند». (۲۵)
تا مردم آن واقعه حزن‏انگیز را فراموش کنند و در نتیجه بنى‏امیه از لعن و نفرین ابدى و پى‏آمدهاى ناگوار جنایت هولناکى که انجام داده بودند درامان بمانند. پس در واقع این نوعى سیاست‏بود که دستگاه تبلیغى بنى‏امیه امر را بر مردم مشتبه ساخت و خواستند بواسطه منحرف نمودن اذهان عمومى، بر زشتى جنایاتشان سرپوش بگذارند و براى رسیدن به این هدف به انواع دسایس و حیله‏ها متوسل شدند. دسیسه دیگر آنها این بود که شایع کردند امام حسین‏علیه‏السلام کشته نشده بلکه انعکاسى از وى بر حنظله بن اسعد شامى قرار گرفته و او به جاى آن حضرت به قتل رسیده و امام به آسمان عروج نموده چنانچه حضرت عیسى این چنین بود (۲۶) و این سیاست عین همان سیاستى است که پس از وفات پیامبرصلى الله علیه وآله و مشغول ساختن افکار مردم نسبت‏به جانشین واقعى آن حضرت در پیش گرفتند و شایع ساختند که پیامبر از دنیا نرفته و زنده است. (۲۷)
اگر این شایعه‏پراکنى نبود، قویا احتمال داشت که عده‏اى به این فکر بیفتند که چرا وصیتها و سفارشهاى پیامبرصلى الله علیه وآله را درباره جانشین واقعى‏اش حضرت على‏علیه‏السلام کنار گذاشتند و هنوز پیامبر را دفن نکرده براى امارت و خلافت‏به گفتگو و اختلاف پرداختند و مى‏خواهند دیگرى را به جاى آن حضرت، به خلافت‏بردارند.
بدون شک از نظر روایى آن شایعه از جهت انصراف افکار عمومى و برگرداندن توجه مردم از این امر مهم تاثیرى بسزا داشت، تا در این گیرودار بتوانند خلیفه موردنظر خود را به قدرت برسانند. و این شایعه - چنان که بعضى گمان کرده‏اند - از روى جهل و اشتباه صورت نگرفت، بلکه روى نقشه حساب شده طرح شده بود.
عظمت قیام امام حسین(‏علیه‏السلام)
نهضت امام حسین‏علیه‏السلام نهضتى مقدس، متعالى و روحانى بود. پاکى، خلوص، بى‏اعتنایى به دنیا، برى بودن از اغراض شخصى و آز و جاه‏طلبى و خودخواهى از ویژگیهاى این قیام است. (۲۸) انقلاب آن حضرت درس قسط، عدالت، توحید، شرافت، ایثار و فداکارى به مردم داد. (۲۹)
فرزند پیامبرصلى الله علیه وآله با خون خویش درخت اسلام را که رو به خشکیدگى گذاشته بود، آبیارى کرد و در تاریکى ظلم و فساد بنى‏امیه درخششى بوجود آورد که آن محیط ظلمانى را نور و روشنایى بخشید و بزرگراه سعادت را نمایان کرد و ابرهاى تیره و تارى از آسمان بر جوامع اسلامى بلکه جوامع انسانى پراکنده شد و چهره اسلام را چنان که هست‏بر جهانیان آشکار ساخت (۳۰) به همین جهت است که سوره «الفجر» سوره «الحسین‏» نامگذارى شده است.
از امام صادق‏علیه‏السلام نقل شده که این سوره درباره حسین‏علیه‏السلام نازل شده و سوره حسین است (۳۱) و چون آن جناب با اخلاص کامل در راه خدا خاندان و اموالش را فدا نمود، با اطمینان و اشتیاق فراوان به دیدار معبود خود شتافت و مصداق واقعى «نفس مطمئنه‏» واقع شد، و در نزد پروردگار در جوار رحمتش قرار گرفت، لذا امام صادق‏علیه‏السلام فرمود: مقصود از «نفس مطمئنه‏» حسین و یاران اوست که صاحب نفس مطمئنه‏اند که در روز قیامت رضوان خدا براى ایشان است و خداوند از ایشان راضى است. (۳۲)
او کسى است که با نیل به درجه رفیع شهادت جاودانگى یافت، به میزانى که در راه موضوعى فدا و فانى مى‏شود ارزش آن را به خود مى‏گیرد و کسب مى‏نماید.
حسین‏بن على‏علیه‏السلام کسى است که تمام هستى و متعلقات خویش را با اخلاص در راه خدا که اصل و منشا تمام کمالات و تقدسهاست، فدا و فانى نموده است پس جاى شگفتى نیست که بگوییم تمام تقدسها و کمالات و جاودانگى به وجود فدا شده‏اش انتقال یافته است. (۳۳) و نیز بى‏جهت نیست که محبت و عشق به آن حضرت در دلهاى مؤمنان جایگزین شده به همان‏گونه که محبت و علاقه به خداوند در آن دلها جاى دارد. لذا از رسول اکرم‏صلى الله علیه وآله نقل شده است: «همانا براى شهادت حسین‏علیه‏السلام حرارتى وجود دارد که هیچ‏گاه سرد نمى‏شود. (۳۴) و نیز فرمود: «براى حسین‏علیه‏السلام در دلهاى مؤمنان محبتى است‏». (۳۵)
آرى! حضرت سیدالشهداعلیه‏السلام که از روى خلوص به پیشگاه معبود خویش سر عبودیت فرود آورده و بر آن مداومت ورزیده، به اوج کمال و قرب رب ذى‏الجلال رسیده و آن قدر شرافت و قداست پیدا کرده که صحیح است او را به خدا نسبت دهند، مثلا بگویند: دست او، دست‏خدا، خون او خون خدا و گوش و زبان و چشم او، گوش و زبان و چشم خداست، و این بدان جهت است که توجه به خدا، فدا شدن در راه او، و استمرار بر طاعتش، چنان انقلابى در وى به وجود آورد که عظمت‏خداوندى به او نسبت داده مى‏شود زیرا از معنویت ارتباط با خداوند متاثر گشته است. در این‏باره حدیثى از امام باقرعلیه‏السلام نقل شده است که همین معنى را مى‏رساند و مى‏فهماند که آدمى با رشته ارتباط و بندگى خالصانه خدا به مقامى مى‏رسد که در فکر نگنجد و شرافت و قداست و ابدیت ذات اقدس ربوبى او را متاثر مى‏سازد و آن خصوصیات به او انتقال مى‏یابد:
... ان الله جل جلاله قال: ما تقرب الى عبد من عبادى بشى‏ء احب الى مما افترضت علیه و انه یتقرب الى بالنافله حتى احبه فاذا احببته کنت‏سمعه الذى یسمع به و بصره الذى یبصر به و لسانه الذى ینطق به و یده التى یبطش بها. ان دعانى اجبته و ان سالنى اعطیته. (۳۶)
حسین بن على‏علیه‏السلام که در راه خدا و در راه افکار عالیه‏اش شهید شد وجود مادى خود را نفى کرد اما به صورت منبع فضیلت و مرکز شرافت و عظمت وجود جاودانه خود را اثبات نمود عقل و دین حکم مى‏کند که بزرگان و افراد برگزیده را در حال حیات و ممات ارج نهیم و آنان را دوست‏بداریم و از یاد نبریم و در سالروز وفات و شهادتشان مجالس یادبود برپا کنیم. به ویژه که آن شخص تمام هستى خودش را در طبق اخلاص نهاده و از هیچ فداکارى در راه خدا دریغ نورزیده باشد.
از این جهت است که در اقطار مختلف اسلامى به نام آن حضرت اقامه مجالس مى‏کنند و چنین نیست که تکریم و تعظیم آن حضرت اختصاص به شیعیان داشته باشد مثلا در کشور مصر در روز ولادت آن حضرت و خواهر بزرگوارش حضرت زینب مجالس جشن و سرور برپا مى‏دارند. (۳۷) و درباره فضایل ایشان قلمفرسایى مى‏کنند و کتابها و مقاله‏ها مى‏نویسند. (۳۸)
حسین‏بن على‏علیه‏السلام براى هدفى بس عالى در راه معبود خود با نفس نفیس جهاد نمود. (۳۹) و براى احیاى فضیلت و شرافت و برقرارى آزادى و بیدارى بشر قیام کرد. پس سزاوار است که تمام جوامع انسانى - خواه مسلمان خواه غیرمسلمان - به پاس احترام و بزرگداشت آن شخصیت عظیم‏الشان سالروز شهادت آن حضرت را بزرگ بشمارند و به سوک و ماتم بنشینند.
او ابرمرد عالم و شخصیت‏بسیار بزرگوارى است که تمام مکارم و فضایل را دارا بود به گونه‏اى که ابعاد گسترده بسیار وسیع وجودش همگان را متحیر ساخته است. (۴۰)
از لحاظ نسب نیز کسى به پایه امام حسین‏علیه‏السلام نمى‏رسد: جدش رسول خدا سیدالمرسلین و خاتم‏النبیین و پدرش على مرتضى سیدالوصیین و مادر فاطمه زهرا سیده نساء عالمین و برادرش امام حسن مجتبى، و عمویش جعفر طیار و عموى پدرش حمزه سیدالشهداء است.
فکر او بر محور ابدیت و ماوراى محسوسات دور مى‏زند او شهادت را برگزید و منیه را بر دنیه و کرامت قداست را بر لئامت اطاعت‏بدسگالان و نابکاران ترجیح داد. (۴۱)
فرزند پیامبرصلى الله علیه وآله چندان ثبات و استقامت و شجاعت و بردبارى و صبر از خود بروز داده که نظر همه متفکران و بزرگان را به خود جلب نموده و همگان در برابر عظمتش سر تعظیم فرود آورده‏اند. و هر کس که درباره احوال و رفتار آن حضرت مطالعاتى داشته باشد غیرممکن است مجذوب فضایل و شخصیت او نگردد و از مصایبى که براى نجات اسلام و بشریت متحمل شده متاثر و اندوهگین نشود.
عاشورا «یوم‏الله‏» است
روزهایى که در آن روزها وقایع مهمى انجام مى‏شود و مسیر تاریخ در جهت رشد و کمال تغییر مى‏نماید و سبب مى‏شود که تحول در اجتماع به وجود آید و مردم راه فضیلت و سعادت را در پیش گیرند، «ایام‏الله‏» نامیده مى‏شود. در قرآن مجید در دو مورد (سوره ابراهیم آیه ۵ و سوره الجاثیه آیه ۱۴) ایام‏الله ذکر شده است.
از ابن‏عباس روایت‏شده که منظور از آن روزهایى است که در آن روزها در امم پیشین وقایعى مهم رخ داده است واضح است که منظور وقایعى (۴۲) است آموزنده که بدان وسیله مردم از جهل و غفلت رهایى یافته‏اند و دگرگونى در تمام شؤون زندگى‏شان پدید آمده است. چون شهادت سبط پیامبرصلى الله علیه وآله و یارانش در روز عاشورا باعث‏شد که حقایق آشکار شود و اسلام تجدید حیات نماید ستمگران رسوا شدند و تغییر اساسى در جامعه اسلامى به وجود آید، آن روز «یوم‏الله‏» به حساب آمد. از پیامبر اکرم‏صلى الله علیه وآله روایت‏شده است که عاشورا از «ایام‏الله‏» است. (۴۳) این روز به اندازه‏اى اهمیت داشته که به امم پیشین نیز معرفى شده تا آنان نیز نتایجى را که بر این روز عظیم ترتب مى‏یابد درک کنند و آن را پاس دارند.
در حدیث مناجات حضرت موسى‏علیه‏السلام آمده است که حضرت موسى‏علیه‏السلام عرض کرد: خدایا! به چه جهت امت پیامبر خاتم را بر سایر امم برترى داده‏اى؟ خداوند فرمود: ده خصلت است که موجب برترى ایشان شده است. موسى‏علیه‏السلام گفت: آنها کدامند تا به بنى‏اسرائیل دستور دهم که به آنها عمل کنند. فرمود: نماز، زکات، روزه، حج، جهاد، جمعه، جماعت، قراءت، علم و عاشورا. حضرت موسى‏علیه‏السلام پرسید: عاشورا چیست؟ فرمود: گریه کردن و خود را به گریه واداشتن بر سبط پیامبر خاتم است. (۴۴) از این حدیث‏برمى‏آید که اهمیت دادن به عاشورا و بهره‏مند شدن از آثار آن روز عظیم، در ردیف صلاه و صوم و سایر مبانى مهم اسلامى است و این بدان جهت است که اگر واقعه عاشورا و شهادت فرزند پیامبرصلى الله علیه وآله نبود از اسلام واقعى و صلاه و صوم و سایر ارکان اسلام اثرى برجاى نمى‏ماند.
عاشورا در سیره ائمه اطهار
از آنچه تاکنون ذکر نمودیم روشن مى‏شود که پیامبر اکرم‏صلى الله علیه وآله و ائمه اطهارعلیهم‏السلام در روز عاشورا به یاد آن همه مصایبى که بر امام حسین‏علیه‏السلام وارد شده اندوهگین مى‏شده‏اند و به دیگران هم دستور مى‏داده‏اند که در آن روز به عزادارى بپردازند و به سوک و ماتم بنشینند. (۴۵) هر چند چنین دستورى از جانب معصومان صادر نمى‏شد بر مسلمین لازم بود که در آن روز مراسم عزا به پاى دارند و آثار حزن و ماتم در ایشان ظاهر گردد، زیرا همان‏طور که پیشتر اشاره کردیم کسى که رسول خدا را دوست داشته باشد غیرممکن است که به فرزند آن حضرت عشق نورزد و او را دوست نداشته باشد.
و در روز شهادتش غبار حزن و ماتم بر دلش ننشیند. واضح است که اگر فردى در روز مصیبت دوستش ناراحت و آزرده خاطر نگردد، دوستى او ظاهرى و سطحى است و در واقع او را دوست نمى‏دارد؛ زیرا ارتباط معنوى بین دو دوست ایجاب مى‏کند که در غم و شادى یکدیگر شریک باشند. (۴۶) پس اگر ما در روز عاشورا متاثر نشویم و در خود احساس ماتم و اندوه ننماییم بدون تردید در دوستى‏مان نسبت‏به رسول اکرم‏صلى الله علیه وآله و فرزندش که بسیار مورد تکریم و محبت آن بزرگوار بوده است صادق نیستیم. (۴۷) در کتب فریقین روایات بسیارى نقل شده که پیامبرصلى الله علیه وآله بارها بر مصایب امام حسین‏علیه‏السلام که جبرئیل از آن خبر داده بود، گریه کرد. در پیش روایت صحیحى از مستدرک حاکم نیشابورى از ام‏الفضل بنت الحارث در این‏باره نقل کردیم.
همچنین از کتاب «ذخایر العقبى‏» از ام‏سلمه بازگو شده است که او گفت رسول خدا را دیدم در حالى که بر سر حسین دست مى‏کشید، گریه مى‏کرد. عرض کردم: چرا گریه مى‏کنى؟! فرمود: همانا جبرئیل به من خبر داد که این پسرم در سرزمینى به نام کربلا کشته مى‏شود. سپس مقدارى خاک قرمز رنگ به من داد و فرمود: این از خاک همان سرزمین است و هر زمان آن خاک به خون مبدل گشت‏بدان که وى کشته شده. ام سلمه گفت: آن خاک را در شیشه‏اى نزد خودم نگه داشتم و با خودم مى‏گفتم آن در روز بسیار عظیمى به خون مبدل مى‏شود. (۴۸)
گفتگو درباره بیانات و مطالبى که از معصومان در مورد عاشورا ابراز داشته‏اند و نیز بررسى روش ایشان در آن روز بسیار مفصل است که در این مختصر نگنجد. اما به طور کلى مى‏توان گفت که آن بزرگواران در روز عاشورا به عزادارى و سوگوارى مى‏پرداختند. دستور مى‏داده‏اند، مرثیه‏خوانان، شعرا و کسانى که از آن واقعه مطلع بوده‏اند، آن واقعه را براى دیگران تشریح کنند و مصایبى را که در آن روز بر اهل بیت پیامبر وارد شده بیان نمایند. و مقصودشان این بوده که آن رویداد به صورت یک مکتب پویا و خطدهنده براى همیشه زنده بماند. لذا تاکید کرده‏اند که عاشورا را از یاد نبرید و به نام امام حسین مجالس سوگ و ماتم به پا دارید، تا حقایقى که آن حضرت به آن جهت‏به شهادت رسیده فراموش نشود.
روشن است که احکام اسلامى بر مبناى جلب مصلحت و دفع مفسده پایه‏گذارى شده است. بنابراین منظور از به پا داشتن مجالس عزاى حسینى این نیست که تنها براى خاندان پیامبرصلى الله علیه وآله همدردى و تسلیتى باشد و به قول روضه‏خوان‏ها حضرت زهراعلیهاالسلام را خوشحال کنیم و چنین بپنداریم که به هر اندازه گریه کنیم به همان اندازه تسلى خاطر براى رسول خداصلى الله علیه وآله و حضرت فاطمه‏علیهاالسلام فراهم آورده‏ایم اگر عقیده‏مان درباره به پا داشتن مجالس حسینى تنها این موضوع باشد یقینا مقاصد حضرت پیغمبر و حضرت على و حضرت فاطمه را پایین آورده‏ایم. بدون شک تاکید بر این که مراسم عاشورا و عزاى حسینى فراموش نشود مقصود آن است که واقعه کربلا به عنوان مکتب تعلیم و تربیت الهى براى همیشه زنده باشد.
آرى به وسیله همین مجالس است که دین اسلام تبلیغ مى‏شود و بر اثر واقعیاتى که در آن مجالس بیان مى‏گردد مردم حق را از باطل تشخیص مى‏دهند و راه خود را بازمى‏یابند. بنا به گمان برخى از سیاحان فرانسوى، از پیشرفت طایفه شیعه بدون امکانات تبلیغاتى و قوه قهریه در این دوره کوتاه مى‏توان گفت که در یکى دو قرن آینده به لحاظ کمى بر سایر فرق مسلمان غلبه خواهد کرد و سبب آن همین تعزیه‏دارى است که فرد فرد این فرقه را داعى و مبلغ مذهب خود ساخته است. امروزه هیچ نقطه‏اى از نقاط عالم را نمى‏بینیم که دو نفر شیعه باشند و اقامه عزاى حسینى ننمایند و بذل مال و منال نکنند.
در کتاب «السیاسه الحسینیه‏» آمده است‏یک نفر عرب شیعى بحرینى را دیدم که در هتل یکه و تنها مجلس عزا برپا کرده، کتاب گرفته بر کرسى نشسته، چیزى مى‏خواند و گریه مى‏کرد و سپس آنچه را از ماکول و مشروب براى آن مجلس تهیه دیده بود میان فقرا تقسیم کرد. (۴۹)
شیخ طوسى از عبدالله‏بن سنان روایت کرده است که او گفت: بر سرورم جعفربن محمدعلیه‏السلام در روز عاشورا وارد شدم، او را با چهره گرفته و ظاهرى اندوهگین در حالى که اشکهایش مانند مروارید افشان فرومى‏ریخت، ملاقات کردم! عرض کردم اى پسر رسول خدا چرا گریه مى‏کنى؟ - خدا چشم تو را نگریاند - فرمود: آیا غافلى که حسین بن على در مثل این روز به قتل رسیده و (دچار مصیبت‏شده)؟ از آن حضرت پرسیدم: سرورم، راى شما درباره روزه این روز چیست؟ فرمود: روزه بگیرید بدون این که آن را روزه به حساب آورید و افطار کنید بدون این که آن را موجب خوشحالى و «برکت‏» قرار دهید، و آن را روزه کامل قرار مدهید. یک ساعت پس از نماز عصر با آب افطار کنید. (۵۰)
شیخ صدوق به سند خودش از حضرت رضاعلیه‏السلام روایت کرده که آن حضرت فرمود: «ماه محرم ماهى است که در زمان جاهلیت، در آن ماه جنگ و ظلم را حرام مى‏دانستند، اما در آن ماه خون ما حلال دانسته شد و حرمت ما هتک گردید. اهل بیت و زنان ما اسیر شدند، خیمه‏هاى ما سوزانیده شد و اموال ما غارت گردید وهیچ احترامى براى رسول خدا درباره ما ملحوظ نگردید! همانا روز قتل حسین‏علیه‏السلام در صحراى کربلا چشمهاى ما را مجروح، اشک ما را جارى، و عزیز ما را [به حسب ظاهر] خوار ساخت. و تا آخر دنیا موجب غصه و بلاى ما گردید. پس بر همچون حسین‏علیه‏السلام باید گریه‏کنندگان بگریند. که گریه بر وى گناهان بزرگ را فرو مى‏ریزد. سپس فرمود: هنگامى که ماه محرم داخل مى‏شد پدرم خندان دیده نمى‏شد و اندوه بر وى غالب بود تا هنگامى که عاشورا سپرى مى‏گشت و وقتى که روز عاشورا فرامى‏رسید، آن روز، روز مصیبت و اندوه و گریه‏اش بود و مى‏فرمود: این همان روزى است که حسین‏علیه‏السلام در آن روز به قتل رسید. (۵۱)
از ابوالفرج اصفهانى در کتاب «الاغانى‏» نقل شده که او به سند خودش از على بن اسماعیل تمیمى و او از پدرش بازگو نموده که وى نزد امام صادق‏علیه‏السلام بود و خدمتگزارش براى سید حمیرى اجازه ورود به مجلس درخواست کرد حضرت دستور داد که او را به آن مجلس بیاورند و زنان را در پس پرده جاى داد و سید حمیرى وارد شد، سلام کرد و نشست امام‏علیه‏السلام از وى خواست در رثاى امام حسین‏علیه‏السلام شعر بخواند. او در این‏باره اشعارى خواند که اولش این است:
امرر على جدث الحسین فقل لاعظمه الزکیه یا اعظما لا زلت من وطفاء ساکبه رویه
دیدم اشکهاى امام صادق‏علیه‏السلام بر عارضش فرو مى‏ریخت و ناله و فریاد از خانه‏اش برخاست تا این که دستور داد از ناله و گریه خوددارى کنند و چنین کردند. (۵۲)
اخبار و روایات درباره لزوم به پا داشتن مجالس عزاى حسینى و گریستن بر مصایب آن حضرت بسیار زیاد و به حد تواتر است که نقل آنها درخور رساله‏اى است. (۵۳)
اکنون براى رعایت اختصار تنها به ذکر روایتى که عبدالله‏بن فضل از امام صادق‏علیه‏السلام روایت نموده مى‏پردازیم و آن را ختام مقال خویش قرار مى‏دهیم: عبدالله بن فضل گفت: به امام صادق‏علیه‏السلام عرض کردم اى پسر رسول خدا، چگونه روز عاشورا روز مصیبت و اندوه و جزع و گریه قرار داده شده و روزى که رسول خدا قبض روح شد و روزى که حضرت فاطمه‏علیهاالسلام از دنیا رفت و روزى که امیر مؤمنان به قتل رسید و روزى که حضرت امام حسن به زهر کشته شد بدین‏گونه نیست که روز حزن و اندوه اعلام شده باشد؟ (امام) فرمود: همانا روز مصیبت قتل حسین‏علیه‏السلام از همه ایام دیگر عظیم‏تر است و این بدان جهت است که اصحاب کسا که نزد خداوند گرامى‏ترین خلق‏اند پنج نفر بودند: هنگامى که پیامبرصلى الله علیه وآله از میان ایشان رفت، امیرمؤمنان و حضرت فاطمه و امام حسن و امام حسین‏علیهم‏السلام باقى بودند که مردم به ایشان تسلى و گشایش حاصل کنند. و وقتى که حضرت فاطمه از دنیا رفت‏به وسیله امیرمؤمنان و حضرت امام حسن و حضرت امام حسین‏علیهم‏السلام براى مردم تسلى و گشایش بود و زمانى که امام حسن‏علیه‏السلام به شهادت رسید براى مردم به وجود حسین‏علیه‏السلام تسلى و گشایش بود.
اما آن گاه که آن حضرت‏علیه‏السلام به قتل رسید هیچ کس از اصحاب کسا نبود که بعد از او براى مردم به او تسلى و گشایش باشد پس از دنیا رفتن آن حضرت به منزله از دنیا رفتن همگى ایشان بود. چنان که ماندن وى در این عالم به منزله ماندن همگى ایشان بود. بدین جهت است که روز شهادت او به لحاظ مصیبت‏برترین روزهاست. عبدالله بن فضل گفت: به امام عرض نمودم: اى پسر رسول خدا چرا براى مردم بعد از اصحاب کسا به على‏بن الحسین‏علیه‏السلام تسلى و گشایش نبود. به همان‏گونه که به پدرانش براى آنان تسلى و گشایش بود؟
فرمود: همانا على بن حسین بعد از درگذشت پدرانش سید عابدین و امام و حجت‏بود، اما رسول خدا را دیدار ننمود و از وى کلامى نشنید و علمش از پدرش و پدرش به وسیله جدش به آن حضرت به ارث رسیده بود و مردم امیرالمؤمنین و فاطمه و حسن و حسین را با رسول خدا بسیار در حالات مختلف مشاهده کرده بودند پس هر وقت‏به یکى از ایشان نگاه مى‏کردند حال او را نسبت‏به رسول خدا و گفتار آن حضرت را به او و درباره او به یاد مى‏آوردند هنگامى که ایشان درگذشتند مردم دیدار کسانى را که در نزد خداوند عزوجل بزرگوارترین بودند از دست دادند. از دست رفتن همگى‏شان نبود مگر وقتى که حسین‏علیه‏السلام از دست رفت چون او پس از همه درگذشت، بدین جهت است که روز قتل آن حضرت به لحاظ صیبت‏بزرگترین ایام است.
عبدالله بن فضل گفت: عرض کردم: اى پسر رسول خدا چگونه عامه مردم روز عاشورا را روز برکت نامگذارى کرده‏اند. آن حضرت گریه کرد سپس فرمود: وقتى که حسین‏علیه‏السلام به قتل رسید، بدین‏وسیله گروههاى زیادى به یزید تقرب جستند و براى خوش آمدن او به جعل حدیث پرداخته شد و براى این کار اموالى به عنوان جایزه دریافت کردند و از جمله مجعولات آنان درباره همین روز بود.
والحمدلله اولا و آخرا
____________________________________________________________________
۱- رک: دائره‏المعارف مصاحب و لغتنامه دهخدا ماده «فرهنگ‏».
۲- رک: لسان‏العرب و مجمع‏البحرین، ماده «عشر».
۳- الآثار الباقیه عن القرون الخالیه باب «القول على ما یستعمله اهل الاسلام‏».
۴- فضایل الخمسه من الصحاح السته‏۳/۲۶۰ و ۲۶۲ ط سال ۱۳۸۴ مطبعه النجف و بحارالانوار ۴۴/۲۵.
۵- همان ماخذ. «احب الله من احب حسینا حسین سبط من الاسباط‏» و فهارس مسند ابن حنبل ماده «احب‏».
۶- فضایل الخمسه‏۳/۲۶۱. عن جابر: کنا مع رسول الله‏صلى الله علیه وآله فدعینا الى طعام فاذا الحسین‏علیه‏السلام یلعب فى‏الطریق مع‏الصبیان فاسرع‏النبى امام‏القوم ثم‏بسط یده فجعل حسین یفر هاهنا و هاهنا...
۷- ... فدیت من فدیته بابنى ابراهیم. اشاره به این موضوع است که خداوند به پیامبرصلى الله علیه وآله وحى نمود که یکى از دو فرزندت (حسین‏علیه‏السلام یا ابراهیم‏علیه‏السلام را فداى دیگرى کن و این چنین نیست که بخواهم هر دو براى تو بمانند آنگاه پیامبر گریه کرد و این چنین مصلحت دید که ابراهیم‏علیه‏السلام را به خاطر فرزندش امام حسین‏علیه‏السلام (که فرزند على و زهراعلیهماالسلام نیز مى‏باشند) فدا کند. رک. فضایل الخمسه‏۳/۲۵۷ به نقل از تاریخ بغداد.
۸- وسائل الشیعه، ۱۵/۹۷ ط اسلامیه: ریحانتى من الدنیا الحسن و الحسین...
۹- فضائل الخمسه،۳/۲۷۰ و ما بعد و بحارالانوار ۴۴/۲۵۰.
۱۰- ... فوضعته فى حجره ثم حانت منى التفاته فاذا عینا رسول‏الله تهریقان من الدموع. قالت قلت‏یا نبى‏الله... رک: فضایل الخمسه‏۳/۲۷۰. این روایت از مستدرک حاکم نقل شده او گفته است این روایت‏بنابر شرط شیخین صحیح است.
۱۱- لقد کان لکم فى رسول الله اسوه حسنه. سوره احزاب آیه ۲۱.
۱۲- «اضواء على السنه المحمدیه و دفاع عن الحدیث‏» تالیف محمود ابوریه ط ۵ صفحه‏۱۲۶ به بعد.
۱۳- دائره المعارف بستانى و مصاحب ماده «عشر» و در زیارت عاشورا آمده است. «هذا یوم تبرکت‏به بنوامیه...»
۱۴- فبشر عباد الذین یستمعون القول فیتبعون احسنه، سوره زمر آیه‏۱۷ و ۱۸.
۱۵- الحسین ابوالشهدا عباس محمود العقاد، ص‏۳۳-۳۲، ط. دارالهلال.
۱۶- همان ماخذ، ص‏۲۱.
۱۷- همان ماخذ، ص‏۲۱..
۱۸- سموالمعنى فى سمو الذات ط ۲، ص‏۵۷، تالیف عبدالله علائلى.
۱۹- تاریخ طبرى، ط دارالمعارف مصر، ۵/۳۳۱.
۲۰- تفسیر روح البیان، اسماعیل حقى بروسوى، ۴/۴۱۸ ذیل آیه ۲۸ سوره ابراهیم؛ و نیز تفسیر قرطبى،۹/۳۶۴، ذیل همان آیه، فضائل الخمسه‏۳/۳۰۳ باب‏۲۶.
۲۱- فضایل الخمسه‏۳/۳۰۳ و ۳۰۴ و ۳۰۵.
۲۲- الحسین ابوالشهدا، ص ۲۵-۲۳.
۲۳- الآثار الباقیه عن القرون الخالیه، تالیف ابوریحان محمدبن احمد البیرونى باب «القول على ما یستعمله اهل الاسلام‏». و ترجمه الآثار الباقیه فصل بیستم، ترجمه اکبر داناسرشت و دائره‏المعارف بستانى ماده «عشر».
۲۴- الآثار الباقیه باب «القول على ما یستعمله اهل الاسلام‏» و ترجمه آن فصل بیستم، ترجمه اکبر داناسرشت.
۲۵- بحارالانوار، ۴۴/۲۷۰.
۲۶- همان، ۴۴/۲۷۱.
۲۷- الکامل فى التاریخ، ذکر احداث سال یازدهم.
۲۸- ... و انى لم اخرج اشرا و لابطرا و لا مفسدا و لا ظالما و انما خرجت لطلب الاصلاح فى امه جدى... رک: بحارالانوار، ۴۴/۳۲۹ و سمو المعنى لسمو الذات، ص‏۱۰۶،۱۳۵۹.
۲۹- ... الاترون ان الحق لایعمل به و ان الباطل لایتنهى عنه... تاریخ طبرى ۵/۲۲۹ ط - المطبعه الحسینیه المصریه.
۳۰-سبقت العالمین الى المعالى بحسن خلیقه و علو همه و لاح بحکمتى نورالهدى فى لیال فى الضلاله مدلهمه یرید الجاحدون لیطفؤوه و یابى الله الا ان یتمه.
رک: بحارالانوار ۴۴/۱۹۴.
۳۱- البرهان فى تفسیر القرآن، سوره فجر.
۳۲- همان.
۳۳- حسین وارث آدم، صفحه ۲۱۲ به بعد.
۳۴- لؤلؤ و مرجان، انتشارات نوین، ص‏۳۸.
۳۵- همان ماخذ.
۳۶- وسائل الشیعه،۳/۵۳ ط اسلامیه.
۳۶- مجله رساله الاسلام، سال ۱۱، شماره‏۳، ص‏۲۶۴.
۳۸- الذین آمنوا و هاجروا و جاهدوا فى سبیل‏الله باموالهم و انفسهم اعظم درجه عندالله، سوره توبه، آیه ۲۰.
۳۹- سیاسه الحسینیه، ص‏۸، و ۵۱ ط زهره.
۴۰- اعیان الشیعه، ۱/۵۸۱... ان الدعى ابن الدعى قد رکز بین اثنتین...
۴۱- تفسیر قرطبى،۹/۳۴۲ ذیل آیه و ذکرهم بایام الله، سوره ابراهیم، آیه ۵۴.
۴۲- کنزالعمال، ۸/۵۷۱، ط بیروت مؤسسه الرساله، و صحیح مسلم، باب صیام عاشورا، فمن شاء صامه و من شاء ترکه.
۴۳- مجمع‏البحرین، ماده «عشر» فى حدیث مناجاه موسى و قد قال یارب لم فضلت امه محمدصلى الله علیه وآله على سایر الامم...
۴۴- اعیان الشیعه، ۱/۵۸۶ و۵۸۷ و بحارالانوار ۴۴/۲۷۸.
۴۵- ... فجعل طینه شیعتنا من نضح طینتنا فقلوبهم تحن الینا... بحارالانوار۶۷/۱۲۶.
۴۶- قل ان کنتم تحبون الله فاتبعونى یحببکم الله، آل عمران، آیه ۳۱.
۴۷- فضائل الخمسه،۳/۲۸۵. روایات در این باره بسیار است‏به همین ماخذ ص ۲۷۰ رجوع شود.
۴۸- سیاسه الحسینیه، ص‏۵۰، ط سال ۱۳۵۱.
۴۹- اعیان‏الشیعه، ۱/۵۸۶ ط دارالتعارف بیروت.
۵۰- بحارالانوار، ۴۴/۲۸۳.
۵۱- رک: اعیان‏الشیعه، ۱/۵۸۶.
۵۲- براى آگاهى بیشتر رک: بحارالانوار، ۴۴/۲۷۸، باب ۳۴.
۵۳- بحارالانوار ۴۴/۲۷۹.

اضافه کردن نظر


کد امنیتی
تازه سازی

به بالا

Template Design:Dima Group