در زمینه زندگانى امام کاظم - علیه‏السلام - تحقیق زیادى صورت نگرفته و نقاط مبهم در زندگى آن بزرگوار فراوان است، براى مثال، تعداد همسران آن حضرت و نام و نشان آنان و تعداد فرزندان ایشان و اسامى آنها به صورت کامل روشن نیست و زندگى اکثر آنان بررسى نگردیده است.
فرزندانى که اکثر آنان از حیث تقوا و پرهیزگارى و فضایل انسانى از برگزیدگان زمانه خود محسوب مى‏شوند و هر یک در جهتى از جهات مختلف سیاسى، اجتماعى، علمى و... سرآمد روزگار خویش و تجسم بارزى از ایمان به خدا و گذشت در راه حق و تلاش و کوشش براى خدمت‏به مردم و مبارزه با ظلم و ستم بودند.
ابن صباغ مى‏گوید: براى هر یک از فرزندان امام کاظم - علیه السلام - فضیلتى مشهور است. (۱)

شیخ طبرسى نیز هر یک از فرزندان او را داراى فضیلت و منقبتى والا مى‏داند. (۲)
بعضى از فرزندان امام براى خوشبختى مردم و رهایى آنان از چنگال ظلم و ستم علیه دستگاه عباسى دست‏به قیام زدند (۳) ، برخى در راه نشر علوم‏اسلامى و احادیث اهل بیت از جان خویش مایه گذاشتند (۴) و عده‏اى در عبادت خداوند متعال، گوى سبقت از دیگران ربوده و با خلق و خوى خویش آنان را مجذوب و شیفته مکتب تشیع مى‏نمودند (۵) .
در این نوشتار، سعى بر آن است که ابتدا تعداد اولاد امام هفتم و نام آنان و علل اختلاف علماى انساب و صاحبان تاریخ و تراجم، بررسى و سپس در پژوهش‏هایى دیگر به شرح حال فرزندان او پرداخته شود.
در این راستا، منابع زیر مورد مطالعه قرار گرفته و مقایسه شده‏اند:
۱. تاریخ ائمه (۶) ، ۲. ارشاد (۷) ، ۳. تهذیب الانساب (۸) ، ۴. تهذیب الکمال (۹) ، ۵. جمهره‏انساب‏العرب (۱۰) ، ۶. دلائل‏الامامه (۱۱) ، ۷. المجدى (۱۲) ، ۸. تاج‏الموالید (۱۳) ، ۹. لباب‏النساب (۱۴) ، ۱۰. تاریخ موالیدالائمه و وفیاتهم (۱۵) ، ۱۱. مناقب آل ابى‏طالب (۱۶) ، ۱۲. تذکره الخواص (۱۷) ، ۱۳. عمده‏الطالب (۱۸) ، ۱۴. صحاح‏الاخبار (۱۹) .
تعداد فرزندان امام کاظم (علیه‏السلام)
علماى علم نسب در تعداد فرزندان امام کاظم - علیه‏السلام - اقوال مختلفى ابراز کرده‏اند که بعضى آن اقوال در جدول زیر آمده است:
ردیف - نام کتاب - تعداد فرزندان - تعداد پسران - تعداد دختران
۱ - تاریخ ائمه - ۳۳ - ۱۸ - ۱۵
۲ - ارشاد مفید - ۳۷ - ۱۸ - ۱۹
۳ - تهذیب النساب - - ۱۴ -
۴ - دلائل الامامه - ۳۹ - ۱۸ - ۲۱
۵ - المجدى - ۵۹ - ۲۲ - ۳۷
۶ - جمهره انساب العرب - - ۱۴ -
۷ - تاج الموالید - ۳۷ - ۱۸ - ۱۹
۸ - لباب الانساب - ۳۵ - ۱۷ - ۱۸
۹ - تاریخ موالید الائمه - ۳۸ - ۲۰ - ۱۸
۱۰ - تهذیب الکمال - ۴۰ - ۱۸ - ۲۲
۱۱ - عمده الطالب - ۶۰ - ۲۳ - ۳۷
۱۲ - تذکره الخواص - - ۱۹ -
۱۳ - المنتظم - ۴۰ - -
۱۴ - عیون اخبار الرضا - سى و چند - -
۱۵ - مناقب آل ابى طالب - ۳۷ یا۳۰ - ۱۸ - ۱۹
نویسندگان این منابع، اسامى فرزندان امام را نیز همانند تعدادشان با اختلاف نقل کرده‏اند، لذا اسامى پسران به بیش از سى و چهار اسم و دختران بیش از پنجاه اسم مى‏رسد. از طرفى، کسانى که اسامى کم‏ترى ارائه داده‏اند، ادعاى انحصار نکرده‏اند و احتمال بیشتر بودن فرزندان را نفى ننموده‏اند (اگر چه ظاهر کسانى که اعداد و ارقام ارائه داده‏اند انحصار مى‏باشد) . از سوى دیگر، احتمال تکرار خطا در قول مدعیان تعداد بیشتر فرزندان نیز منتفى نبوده و قابل قبول مى‏باشد.
براى روشن‏تر شدن ابعاد مختلف مساله، توجه به اسامى ارائه شده و مقایسه بین اقوال لازم به نظر مى‏رسد.
در این راستا، ابتدا اسامى پسران آن حضرت
از منابع مختلف را آورده و منابع را با یک‏دیگر مقایسه مى‏کنیم و سپس به همین شیوه به بررسى اسامى دختران آن حضرت مى‏پردازیم.
قبل از شروع مقایسه اقوال مختلف در مورد فرزندان امام کاظم - علیه السلام - ، توجه به نکات زیر لازم است:
۱. نام‏گذارى چند فرزند از مادران مختلف به یک نام و انتخاب نام فرزندى که از دنیا رفته، براى نوزاد بعدى مرسوم و متعارف بوده است.
۲. در تمام اقوام مختلف، نام‏گذارى به نام کسى که مورد علاقه‏شان مى‏باشد، رایج است و هر گروه و طایفه‏اى در زمان‏هاى مختلف و با توجه به عقایدشان نامى را براى فرزند خود بر مى‏گزینند که نمایان‏گر عقاید، علایق و الگوى آنان مى‏باشد.
اهل بیت عصمت و طهارت نیز جهت زنده نگه داشتن یاد و نام حضرت على - علیه‏السلام - ، حضرت فاطمه - سلام الله علیها و دیگر بزرگان دین در فکر و ذکر مردم ، فرزندان خویش را به نام آنان مزین مى‏کردند.
امام حسین - علیه‏السلام - مى‏فرماید: اگر صد پسر هم داشته باشم دوست دارم که ایشان را جز على ننهم (۲۰) . امام سجاد - علیه‏السلام - در جواب اعتراض ابن زیاد که چرا پدرت تمام فرزندان خود را على نام نهاده است، فرمود: پدرم، امام حسین، پدرش را دوست مى‏داشت، پس نام پدر را بر فرزندان خود نهاده است (۲۱) . تمام ائمه، دخترى به نام فاطمه داشتند. همچنین روایاتى داریم که تمام حلقه‏هاى سند آن فاطمه مى‏باشد و به روایات فاطمیات معروف است.
پس تکرار برخى اسامى در منابع (مانند فاطمه، ام کلثوم و زینب از دختران امام کاظم) ممکن است از همین رو باشد، گر چه امکان سهو و خطاى مؤلف و ناسخین را نیز نباید منتفى دانست و حذف اسامى تکرارى در برخى منابع مى‏تواند از جهت این احتمال در منابع پیشین باشد .
با مقایسه فهرست منابع در مى‏یابیم:
۱. ابن ابى الثلج در تاریخ ائمه و شیخ مفید در ارشاد، تعداد پسران امام کاظم - علیه‏السلام - را هیجده نفر ذکر کرده‏اند. در این دو کتاب، اسامى پانزده نفر از بدون اختلاف آمده و سه نفر نیز مورد اختلاف مى‏باشند. اختلاف بین این دو و روش‏هاى مختلف در جمع بین اقوال آن دو، اساس اختلاف منابع شده است، زیرا آن دو، منبع اصلى کتاب‏هاى دیگر مى‏باشد.
منابعى نیز قول هر دو را تلفیق نموده و احیانا اسامى دیگرى که در متون روایى و یا تاریخى آمده است، بر آن افزوده‏اند.
اسامى مشترک بین دو کتاب چنین است:
۱. على، ۲. ابراهیم، ۳. اسماعیل، ۴. جعفر، ۵. اسحاق، ۶. حمزه، ۷. عبدالله، ۸. حسن، ۹. زید، ۱۰. هارون، ۱۱. محمد، ۱۲. عبیدالله، ۱۳. حسین، ۱۴. قاسم، ۱۵. احمد
با مراجعه به منابع دیگر، روشن مى‏شود:
۱ تا ۱۰ نفر اول مورد پذیرش تمام علما واقع شده و تنها لباب الانساب، زید و هارون را به صورت مشکوک ذکر کرده است.
۱۱- محمد: یازدهمین نام مشترک این دو کتاب محمد است اما تاریخ موالید الائمه و وففیاتهم و تذکره الخواص نام او را به صورت قیل و گفته دیگران آورده‏اند; ولى او مشهورتر از آن است که در او شک شود.
۱۲- عبید الله: عبیدالله نیز از افراد مشترک بین دو قول است. و در منابع دیگر، تنها لباب الانساب، مناقب و حیات الامام الکاظم او را ذکر نکرده‏اند و به جاى عبیدالله، عبدالله دوم را آورده‏اند که قطعا تصحیف عبیدالله است.
۱۳- حسین: سیزدهمین نام مشترک، حسین است که در منابع (تاج الموالید، لباب الانساب، جمهره‏انساب‏العرب، مناقب و ج حیاه الامام موسى‏بن جعفر - علیه‏السلام - به نقل از افتونى) حسن دوم نقل شده است. با توجه به دلایل زیر مى‏توان فهمید که حسن مصحف حسین است:
الف - مؤلف تاج‏الموالید، علامه طبرسى، در حالى که در این کتاب حسن دوم را نقل کرده است، در کتاب دیگرش، اعلام‏الورى، به جاى حسن، حسین را آورده است (۲۲) .
ب - تاج‏الموالید، دلایل‏الامامه، تهذیب‏الکمال قول ارشاد را پذیرفته‏اند الا این که تاج‏الموالید به جاى حسین، حسن آورده است.
ج - با این که حسین در روایات وارد شده و از راویان حدیث مى‏باشد، کتب مزبور او را نقل نکرده‏اند (۲۳) .
۱۴- قاسم: با این که قاسم از موارد اشتراکى دو فهرست است، ولى لباب‏الانساب او را با شک ذکر کرده و با وجود تصریح روایات (۲۴) به او، کتاب‏هاى تهذیب الانساب، جمهره انساب العرب، صحاح الاخبار و تاج الدین او را ذکر نکرده‏اند.
۱۵- احمد: او نیز از مشترکین دو فهرست است که کتاب‏هاى لباب الانساب، تهذیب الانساب ، جمهره انساب العرب، صحاح الاخبار و تاج الدین او را نام نبرده‏اند، ولى او نیز از مشهورین فرزندان امام - علیه‏السلام - مى‏باشد (۲۵) و اکثر رجالیون و علماى نسب او را ذکر کرده‏اند. (۲۶)
امام کاظم - علیه‏السلام - او را بسیار دوست داشت و مزرعه معروف «یسیریه‏» را به او بخشید. (۲۷) او همان «شاه‏چراغ‏» معروف مى‏باشد.
۱۶- عباس: گر چه کتاب تاریخ ائمه او را ذکر نکرده ولى مورد پذیرش دیگران واقع شده است. او کسى است که با حضرت امام رضا - علیه‏السلام - در بعضى امور مالى نزاع کرد و بر خلاف وصیت پدر، وصیت نامه او را گشود. (۲۸)
۱۷ و ۱۸- فضل و سلمان، آخرین افراد در لیست‏شیخ مفید مى‏باشند که تاریخ ائمه آن دو را ذکر نکرده است. تهذیب الانساب، تاج الموالید، دلایل الامامه و تهذیب الکمال کاملا از قول ارشاد (شیخ مفید) پیروى نموده‏اند و عمده الطالب و المجدى نیز که افراد مورد اختلاف شیخ مفید و ابن ابى الثلج را پذیرفته‏اند، هر دو را ذکر کرده‏اند.
۱۹ تا ۲۱- عبدالرحمن، عقیل و یحیى، در لیست کتاب تاریخ ائمه آمده‏اند و عمده الطالب، المجدى، تاریخ موالید و الئمه و وفیاتهم، تذکره الخواص و مناقب نیز آنان را از فرزندان امام کاظم - علیه السلام - برشمرده‏اند و کتاب حیات الامام الکاظم تنها در عقیل با آنان موافقت دارد.
۲۲- حسن: بیان شد که تصحیف حسین است‏با این که تذکره الخواص حسین را ذکر نکرده و اسم حسن دوم (که بعضى منابع به جاى حسین ذکر کرده‏اند) نیاورده است.
۲۳- داود: المجدى نام او را ذکر کرده و عمده الطالب آن را پذیرفته است.
۲۴- جعفر اصغر: تاریخ موالید الائمه و وفیاتهم و تذکره الخواص نام او را آورده‏اند.
۲۵- ابراهیم اصغر: لباب الانساب و عمده الطالب او را ذکر کرده‏اند و حیات الامام الکاظم نیز از آنان پیروى نموده است.اما در این که آیا حضرت دو فرزند با نام ابراهیم داشته‏اند یا یک ابراهیم، اختلاف است. آن چه مسلم است این که حضرت فرزندى به نام ابراهیم مرتضى داشته‏اند که در ایام ابى السرایا به یمن رفت و یمن را تصرف کرد. بعضى او را ابراهیم اصغر گفته‏اند و برخى هم او را ابراهیم دومى محسوب نکرده‏اند.
۲۶- عبدالله: مناقب و حیات الامام موسى بن جعفر - علیه السلام - او راذکر نکرده‏اند و با توجه به این‏که فقط ایشتم عبیدالله را در لیست‏خود نیاورده‏اند قطعا تصحیف مى‏باشد و شاهد بر آن این‏که حیات الامام موسى‏بن جعفر - علیه‏السلام - در لیست اولیه دومین عبدالله را ذکر و هنگام شرح حال آنان عبیدالله عنوان نموده است.
۲۷- عمر: گفته شد که تاریخ موالید الائمه و وفیاتهم و تذکره الخواص او را ذکر کرده‏اند اولى محمد را بنابر قول دیگر به جاى عمر ذکر کرده و دومى نیز محمد را به عنوان قبل بیان کرده که به نظر مى‏رسد نام دیگر او باشد.
۲۸ تا ۳۴- حیات الامام الکاظم - علیه‏السلام - در لیست اولیه خود سالم و سعید را ذکر کرده و در پایان شرح حال فرزندان نام‏هاى عون، ادریس، شمس شرف الدین، صالح، سالم، و سعید را از بعض کتب انساب نقل نموده است.
دختران
اختلاف در تعداد و اسامى دختران امام کاظم - علیه‏السلام - از اختلاف در تعداد و اسامى پسران ایشان بیشتر است. تعداد آنان پانزده، هیجده، نوزده، بیست و یک، بیست و دو وحتى سى و هفت و سى و هشت نفر نیز ذکر گردیده است و اسامى آنان را تا بیش از پنجاه نام برشمرده‏اند.
براى مقایسه بهتر بین منابع و توضیح بیشتر، دو فهرست تهیه شده است که در یک فهرست، منابع مختلف اسامى مقایسه شده است و در فهرست دیگر، اسامى تصحیف شده در کنار اسم اصلى و نیز اسامى‏اى که احتمال دارد نام یک فرد باشد، در کنار
یک دیگر قرار گرفته است .
ابتدا اسامى در منابع را با یک‏دیگر مقایسه کرده و سپس یکایک اسامى را بررسى مى‏کنیم:
الف - تاریخ ائمه و ارشاد در هشت نفر از دختران حضرت (فاطمه ، علیه ، زینب، خدیجه، ام سلمه، میمونه، ام کلثوم و آمنه) اتفاق نظر داشته و در باقى اسامى اختلاف دارند; تاریخ‏ائمه سه کنیه (ام فروه، ام القاسم و ام عبدالله) و القاب (محموده، حلیمه) و نام‏هاى اسماء و امامه را آورده و در مقابل، ارشاد مفید، ام جعفر، ام ابیها، حسنه، حکیمه ، لبابه، رقیه، رقیه الصغرى، بریهه، عایشه، فاطمه الصغرى و کلثم نقل نموده است.
ب - تاریخ موالید و الائمه و وفیاتهم و تذکره‏الخواص در بیشتر موارد از تاریخ ائمه پیروى کرده‏اند. تاریخ موالید الائمه و وفیاتهم به جاى آمنه حلیمه و ام‏سلمه، اسامى امنه، حکیمه، زینب الصغرى، ام‏کلثوم و دو فاطمه نقل کرده که امنه و حلیمه تصحیف آمنه و حکیمه مى‏باشد. به جاى ام سلمه یکى از اسامى دیگر قرار دارد و سه نام را نیز بر فهرست تاریخ ائمه افزوده است.
تذکره‏الخواص از تاریخ موالید الائمه و وفیاتهم پیروى نموده، جز این که به جاى امنه، آمنه آورده و دومین ام‏کلثوم را نقل نکرده است.
ج - تاج الموالید و اعلام الورى کاملا از ارشاد پیروى نموده‏اند .
د - دلائل الامامه دو نام به لیست ارشاد افزوده و به جاى میمونه، حسنه، بریهه، عایشه و کلثم، اسامى مصونه، حسینه، بویمه، عباسه و کلثوم و به جاى ام‏ابیها یکى از نام‏هاى قسمه، اسماء و ام فروه را آورده است.
ه - لباب الانساب یک نام (کلثم) کمتراز ارشاد نقل کرده و به جاى ام ابیها و رقیه الصغرى، اسماء و ام فروه را آورده است .
و - مستدرک الوسائل در مقابل ام سلمه ، ام کلثوم ، عایشه ، وکلثم اسامى ام فروه، اسماءالصغرى و زینب الصغرى نقل کرده و بریهه را نیز نزبهه آورده است.
ز - تهذیب الکمال نیز تقریبا هماهنگ با ارشاد مى‏باشد، جز این که به جاى آمنه، امینه و به جاى ام‏ابیها، ام‏البهاء آورده و به جاى رقیه الصغرى یکى از نام‏هاى ام فروه، اسماء، عباسه و قسیمه قرار دارد و سه نام دیگر را به فهرست ارشاد افزوده است.
ح - مناقب آل‏ابى‏طالب نیز که تقریبا از ارشاد پیروى نموده، در چند نام با او اختلاف دارد: به جاى کلثم، کلثوم آورده و در مقابل حسنه، بریهه، عایشه و آمنه، اسامى ام فروه، اسماء، امامه و ام القاسم را نقل کرده است.
و اینک از زاویه‏اى دیگر منابع را در مورد تک تک افراد مقایسه مى‏کنیم:
۱ تا ۴- تمامى منابع فقط در چهار نام اتفاق نظر دارند. ۱. فاطمه ۲. علیه ۳. زینب ۴. خدیجه.
۵- میمونه: تنها دلایل الامامه او را نیاورده که او نیز منفردا مصونه را آورده است و تصحیف میمونه است.
۶- ام کلثوم: فقط تاج الدین او را ذکر نکرده است. لازم به ذکر است که تاریخ موالید الائمه و المجدى دختران با کنیه‏ام کلثوم را سه نفر مى‏دانند.
۷- ام سلمه: فقط تاج الدین و تذکره الخواص به پیروى از تاریخ موالید الائمه او را ذکر نکرده‏اند و دو کتاب اخیر، تنها دو منبعى است که سومین فاطمه را ذکر کرده‏اند و احتمالا نام ام سلمه، فاطمه بوده است.
۸ و ۹- اسماء و ام فروه: کتاب‏هاى الانساب و تاج الموالید به متابعت از ارشاد مفید او را ذکر نکرده‏اند.
۱۰- فاطمه صغرى: تاریخ موالید الائمه و وفیاتهم براى آن حضرت سه دختر به نام فاطمه و تذکره الخواص چهار فاطمه ذکر کرده‏اند. دومین فاطمه را جز تاریخ ائمه همه منابع آورده‏اند. سومین را تاریخ موالید الائمه و وفیاتهم و تذکره الخواص ذکر کرده‏اند و چهارمین فاطمه را تنها تذکره الخواص آورده است.
۱۱ تا ۱۳- لبابه ، ام جعفر و رقیه: تاریخ الائمه و تاریخ موالید الائمه و وفیاتهم و تذکره الخواص، اسامى ایشان را نقل نکرده‏اند و این هر سه منبع ام عبدالله و محموده را بر فرزندان او افزوده‏اند. المجدى نیز که اسامى را جمع آورى مى‏کند، آن دو را نقل کرده است و احتمالا کنیه و لقب آنان مى‏باشد.
۱۴- حکیمه: تنها تاریخ ائمه و المجدى، حکیمه را ذکر نکرده‏اند و فقط همین منابع حلیمه را آورده‏اند که مطمئنا تصحیف یک‏دیگر مى‏باشند.
۱۵- حسنه: تاریخ ائمه و تاریخ موالید الائمه و وفیاتهم او را ذکر نکرده‏اند و دلائل الامامه نیز حسینه نقل کرده و چون حسنه را نیاورده مطمئنا تصحیف آن مى‏باشد .
۱۶- بریهه، نزیهه و بویمه: سه قول در مورد یکى از دختران امام کاظم - علیه‏السلام - است که مناقب ، مستدرک السفینه و یکى از نسخه‏هاى دلایل الامامه، نزیهه نقل کرده‏اند و در نسخه دیگر دلایل الامامه بویمه آورده شده است، اما منابع دیگر بریهه ضبط کرده‏اند.
۱۷- عایشه: از سیزده منبع آورده شده، شش منبع (ارشاد، لباب الانساب، تاج الموالید، اعلام الورى، تهذیب الکمال و المجدى) او را ذکر کرده‏اند و در مقابل، چهار منبع دیگر (تاریخ ائمه، تاریخ موالید الائمه و وفیاتهم، المجدى و تذکره الخواص) ام عبدالله و محموده آورده‏اند. احتمال این که این دو، لقب و کنیه او باشد قوى مى‏نماید. اما این‏که المجدى هر سه را آورده است، با آن چه ذکر شد، منافاتى ندارد، زیرا او نام‏هاى فرزندان آن حضرت را جمع آورى نموده است.
۱۸- آمنه: از نام هایى است که اکثر نسب شناسان ذکر کرده‏اند و تنها تاریخ موالید الائمه و وفیاتهم به صورت امنه نوشته است که در رسم الخط قدیم آمنه به این صورت نوشته مى‏شده است و مشکلى ایجاد نمى‏کند.
۱۹ و ۲۰- امامه و ام القاسم: کتاب تاریخ الائمه و در پى آن، تاریخ موالید الائمه و وفیاتهم، المجدى ، تذکره الخواص و مناقب آل ابى طالب ایشان را از جمله دختران حضرت برشمرده‏اند
۲۱- ام ابیها: کتاب ارشاد و به متابعت از آن، تاج الموالید، مستدرک الوسائل، المجدى و مناقب آن را آورده‏اند و دلایل الامامه آن را ام البهاء نقل کرده است که ظاهرا تصحیف مى‏باشد.
۲۲- رقیه‏الصغرى: کتاب ارشاد و به پیروى از آن دلایل الامامه، تاج الموالید، اعلام الورى، مناقب و مستدرک الوسائل آن را نقل کرده‏اند.
۲۳- کلثم: ارشاد مفید، تاج الموالید و تهذیب الکمال آن را کلثم و دلایل الامامه و المجدى، کلثوم عنوان کرده‏اند.
۲۴- عباسه: کتاب‏هاى دلایل الامامه، تهذیب الکمال و المجدى نیز از قول اشنانى این نام را آورده‏اند.
۲۵- قسیمه: تهذیب الکمال و المجدى آن را به صورت مصغر (قسیمه) و دلایل الامامه، قسمه نقل کرده‏اند.
۲۶- زینب صغرى: تاج الموالید، المجدى، تذکره الخواص و مستدرک الوسائل براى آن حضرت دومین زینب را نیز ذکر کرده‏اند.
۲۷- اسماء صغرى: تاریخ موالید الائمه، المجدى، مستدرک السفینه و تذکره الخواص براى آن حضرت علاوه بر اسماء کبرى، اسماء صغرى را نیز نقل کرده‏اند.
۲۸- زینب کبرى ، امینه صغرى، عطفه، امینه کبرى، رمله و خدیجه کبرى، نام‏هایى هستند که تنها المجدى آن‏ها را آورده است.
براى رسیدن به نتیجه، علاوه بر مطالبى که بیان شد، باید توجه داشت:
۱. هر فردى از عرب مخصوصا بزرگان و اشراف، علاوه بر نام، داراى کنیه و لقب نیز بودند و براى احترام، آنان را با لقب و کنیه خطاب مى‏کردند و چه بسا که والدین از ابتداى تولد فرزندشان، نام و لقب و کنیه بر او مى‏نهادند و ممکن است‏یک نفر از جهات مختلف شخصیتى، لقب‏هاى گوناگون داشته باشد.
۲. از طرف دیگر بسیارى از اسامى گفته شده در فرزندان امام کاظم - علیه‏السلام - کنیه یا لقب بوده و نمایان گر صفت‏برجسته‏اى مى‏باشد (ام کلثوم، ام القاسم، ام عبدالله ، ام سلمه، ام ابیها ...، علیه، میمونه، حکیمه، حسنه، محموده، عطفه و..). .
۳. بعضى از مؤلفین، درصدد جمع آورى اسامى گفته شده در مورد فرزندان معصومین بوده و تمامى اسامى وارد شده در منابع سابق را نقل نموده‏اند و معنى آن این است که یکى از فرزندان ایشان با این واژه نیز شناخته مى‏شده است نه این که هر یک از آن‏ها بیان گر یک فرد خاص بوده و به تعداد آن اسامى، فرزند داشته باشد و لذا گاهى اسامى ارائه شده با عدد گفته شده از طرف خود آن‏ها مطابقت ندارد; مثلا مناقب آل ابى طالب عدد فرزندان پسر را هیجده نفر نقل و بیست اسم را فهرست نموده است.
۴. اسامى مشترک گاهى به صورت مطلق و یا با پسوند اکبر و اصغر آمده است. برخى، اولى را مطلق و دومى را اصغر نامیده‏اند بعضى، اولى را نیز با صفت اکبر توصیف نموده‏اند و دو نام با سه عنوان ذکر شده است; مثلا المجدى در مورد فاطمه، اسماء، زینب و امینه، اولین را با پسوند کبرى و بقیه را به صورت مطلق آورده و بیشتر منابع اولى را مطلق و دیگران را با قید صغرى نقل کرده‏اند.
۵. در روایتى که مامون علت‏شیعه شدن خود و محبت‏به اهل بیت را بیان مى‏کند، مى‏گوید: وقتى امام کاظم - علیه‏السلام - بر پدرم هارون وارد شد، پدرم او را بسیار احترام کرد و یکى از پرسش‏هاى او از امام این بود که عائله شما چند نفر است؟ حضرت فرمود: بیش از پانصد نفر. پرسید: همه فرزندان شمایند؟ ! فرمود: نه، فرزندان من سى و چند نفر مى‏باشند. (۲۹)
بنابر این، روشن مى‏شود که هر یک از واژه‏هاى گفته شده در مورد فرزندان حضرت، لزوما بیان‏گر یک فرد خاص نمى‏باشد، بلکه ممکن است دو یا چند واژه به عنوان نام، کنیه و لقب یک فرد باشد که با هر یک از آن‏ها شناخته مى‏شده است و زیادى آن واژه‏ها با فرمایش امام که فرزندان من سى و چند نفر مى‏باشد، منافاتى ندارد. با توجه به قدمت کتاب تاریخ ائمه و اعتبار ارشاد مفید، قول ایشان تقویت‏شده و اختلاف بین ایشان به اختلاف در نام، لقب و کنیه مربوط مى‏باشد.
_______________________________________
۱. حیات الامام الکاظم - علیه السلام - به نقل از الفصول المهمه، ص ۲۵۶.
۲. اعلام الورى، ص ۳۷.
۳. مانند ابراهیم و احمد. مقاتل الطالبین، ص‏۳۳۹; تاریخ طبرى، ج ۷، ص ۱۲۳.
۴. مانند اسماعیل، مؤلف کتاب جعفریات.
۵. چون محمد عابد و حضرت معصومه، جامع الرواه، ج‏۲، ص ۲۰۴.
۶. تاریخ الائمه، ص ۲۰.
۷. ارشاد مفید، ج‏۲، ص‏۲۴۴.
۸. تهذیب الانساب، ص ۱۴۷.
۹. تهذیب الکمال، ج‏۲۱، ص‏۱۴۹.
۱۰. جمهره النساب العرب، ص ۶۱.
۱۱. دلائل الامامه، ص‏۱۴۹.
۱۲. المجدى، ص‏۱۰۶.

 

 


 

 

نظر خود را اضافه کنید.

0
شرایط و قوانین.
  • هیچ نظری یافت نشد

 پایگاه تخصصی امام حسین علیه السلام به طور اختصاصی به موضوعات مرتبط با امام سوم شیعیان، حضرت سید الشهدا علیه السلام می پردازد و معرفی جهانی آن حضرت و دفاع از مکتب ایشان را به عنوان هدف خود قرار داده است.

شبکه های اجتماعی

 

Template Design:Dima Group

با عضویت در کانال تلگرام سایت جهانی کربلا از آخرین مطالب باخبر شوید .عضویت در کانال تلگرام